Auga de Volta

Máis tempo para a auga

Nun territorio cunha rica diversidade de anfibios, onde turbeiras, regatos e lagoas temporais ofrecen diferentes lugares para a súa reprodución, a duración da auga pode marcar a diferenza. Auga de Volta recuperará unha antiga canle tradicional para conducir a auga ata unha nova lagoa de hidroperíodo prolongado, ampliando así a diversidade de hábitats acuáticos e ofrecendo novas oportunidades á fauna durante os períodos secos.

Cando a auga desaparece demasiado cedo

A contorna alberga diferentes medios acuáticos utilizados polos anfibios para reproducirse, desde turbeiras e pequenos regatos ata lagoas temporais. Esta diversidade permite que distintas especies atopen condicións adecuadas ao longo do ano, pero moitas destas pequenas masas de auga dependen directamente das precipitacións.

Durante os períodos con pouca choiva, algunhas lagoas poden secar antes de que remate o desenvolvemento das larvas. Na zona xa se observaron postas e larvas afectadas por estes episodios de desecación prematura, unha situación que tamén pode afectar outros organismos cunha fase de desenvolvemento acuática.

Non todas as augas teñen que durar o mesmo

As lagoas temporais forman unha parte esencial da diversidade acuática deste territorio. A súa alternancia natural entre períodos con auga e períodos secos crea condicións particulares das que dependen numerosas especies, especialmente os anfibios. Xunto coas turbeiras e os pequenos regatos, conforman un mosaico de ambientes acuáticos con características e duracións da auga diferentes.

Auga de Volta non pretende modificar esta dinámica nin facer permanentes as lagoas temporais. O que busca é engadir ao mosaico unha condición que actualmente é máis escasa: unha pequena masa de auga cun hidroperíodo máis prolongado. Así, durante os períodos secos, cando algunhas lagoas desaparezan antes de que certos organismos completen o seu desenvolvemento, poderá existir unha alternativa que conserve a auga durante máis tempo.

A canle

Recuperar o camiño da auga

No lugar consérvase unha antiga canle tradicional, escavada directamente no terreo e actualmente parcialmente colmatada. Durante as épocas de maior dispoñibilidade hídrica, a auga dun pequeno regato aínda entra nela de maneira espontánea, seguindo un percorrido que o paso do tempo foi desdibuxando.

Auga de Volta recuperará parte desta canle mediante unha intervención mínima, retirando só o necesario para que a auga poida volver avanzar por ela. Non se busca crear unha condución uniforme, senón conservar, na medida do posible, a súa estrutura, vexetación e irregularidades.

O propio percorrido formará parte do hábitat. Pequenas cavidades, retranqueos e zonas sombrías e húmidas poderán crear diferentes microambientes ao longo da canle, favorecendo a presenza de vexetación asociada a ambientes húmidos e ofrecendo refuxio para anfibios e outra pequena fauna.

A lagoa

Unha pequena lagoa para alongar o tempo da auga

Ao final do percorrido, a canle conducirá a auga ata unha nova lagoa. A súa forma será irregular, con amplas zonas someras e unha zona de maior profundidade, buscando crear diferentes condicións dentro dun espazo relativamente pequeno.

O obxectivo non é necesariamente manter auga durante todo o ano. A lagoa buscará ter un hidroperíodo considerablemente máis longo que o das pequenas masas temporais da contorna, de maneira que amplíe o abano de condicións dispoñibles para os organismos acuáticos.

Deste xeito, a canle e a lagoa funcionarán como partes dun mesmo sistema: a primeira recuperará o percorrido da auga e a segunda permitirá que permaneza durante máis tempo.

Un hábitat máis dentro do mosaico

A nova lagoa non pretende substituír ningún dos ambientes acuáticos que xa existen na contorna. As turbeiras, os pequenos regatos e as lagoas temporais seguirán mantendo as súas propias dinámicas e ofrecendo condicións diferentes para a fauna e a vexetación.

O obxectivo é sumar diversidade, non homoxeneizala. Coa incorporación dunha masa de auga de hidroperíodo máis prolongado, o territorio contará cun mosaico máis amplo de posibilidades: turbeiras, regatos, lagoas temporais e unha lagoa capaz de conservar a auga durante máis tempo. Esta diversidade de condicións pode facer o ecosistema máis resiliente fronte aos períodos secos, ofrecendo alternativas cando algunhas masas de auga desaparezan temporalmente.

Recuperar espazos abertos

Nas proximidades da canle e da futura lagoa, o fento (Pteridium aquilinum) domina actualmente algúns sectores e forma masas densas e continuas de vexetación.

A actuación realizará un control selectivo do fento en pequenas superficies, buscando recuperar zonas abertas e corredores sen eliminar o fental da contorna. A intención é aumentar a heteroxeneidade do lugar, mantendo ao mesmo tempo sectores de vexetación densa que continúen funcionando como refuxio para a fauna.

Estes espazos abertos poderán facilitar tamén o tránsito e o pastoreo das bestas que viven en liberdade na zona, incorporando a súa presenza á propia dinámica do territorio.

Observar a resposta do ecosistema

A actuación non remata coa recuperación da canle e a creación da lagoa. A partir dese momento comezará unha parte fundamental de Auga de Volta: observar como responde o ecosistema e comprobar que cambios se producen co paso do tempo

Seguirase a evolución da auga, da vexetación e da fauna, prestando especial atención aos anfibios e odonatos como grupos de interese. O obxectivo será comprobar se os novos ambientes son colonizados de maneira natural e se a actuación chega a incorporar ao territorio as funcións ecolóxicas que se buscaban.

Documentar para poder comparar

Antes das actuacións principais documentarase o estado de partida da zona. Fotografías, vídeo, imaxes de dron e puntos fotográficos permanentes permitirán conservar unha referencia coa que comparar os cambios que se produzan nos anos seguintes.

O seguimento prestaralle especial atención aos anfibios, documentando as especies presentes, os lugares de reprodución, as postas e larvas, a evolución das masas de auga e os episodios de desecación. A aparición de metamórficos permitirá observar en que lugares chega a completarse o ciclo reprodutivo e como cambia esta situación co paso do tempo.

Os odonatos —libélulas e cabaliños do demo— serán outro dos grupos de interese. Ademais da presenza de adultos e dos comportamentos reprodutores, buscaranse especialmente exuvias, unha evidencia de que o desenvolvemento larvario chegou a completarse nese punto.

A vexetación, a evolución da canle e da lagoa e a presenza doutras especies completarán esta visión. Non se trata só de contar cantas especies aparecen, senón de observar como cambia o conxunto do lugar e se a actuación incorpora realmente novas oportunidades para a vida.

Unha pregunta que só poderá responder o tempo

Auga de Volta é unha intervención pequena, pero o seu resultado non poderá medirse inmediatamente. Recuperar a canle e crear a lagoa será só o punto de partida. A partir de aí será o propio ecosistema o que determine como evoluciona o lugar.

Co paso dos anos poderemos observar se a auga permanece durante máis tempo, se aparecen novos usos por parte da fauna, como responde a vexetación e se os diferentes ambientes continúan funcionando como un mosaico.

O éxito do proxecto non será simplemente conseguir que a lagoa teña auga, senón comprobar se a actuación conseguiu incorporar ao territorio unha función ecolóxica que antes faltaba.

Segue a evolución do proxecto

Este é un proxecto a longo prazo. Iremos documentando as actuacións realizadas e a resposta do ecosistema para mostrar como evoluciona co paso do tempo.